Το πρόβλημα της σύνδεσης της Εκπαίδευσης με την κοινωνική, οικονομική και επαγγελματική ζωή είναι πολυδιάστατο. Αποτελεί αντικείμενο εκτενών συζητήσεων σε πολλά επίπεδα και συχνά κάποιες πτυχές του σχηματοποιούνται σε συνθήματα, που τροφοδοτούν κοινωνικές διαμάχες. Η ανάγκη μιας τέτοιας σύνδεσης προκύπτει από την, από πολλές πλευρές, αναντιστοιχία του περιεχομένου και του πνεύματος της Εκπαίδευσης με τις ανάγκες των αποφοίτων της (της υποχρεωτικής ή της τριτοβάθμιας) ως ενεργών μελών της οικονομικής και κοινωνικής ζωής.

Αυτή η αναντιστοιχία εκφράζεται, μεταξύ άλλων, κυρίως στο έλλειμμα καλλιέργειας στάσεων, δεξιοτήτων και ικανοτήτων, που αποτελούν προϋποθέσεις και συνιστούν και εκφράζουν την επιχειρηματικότητα. Δηλαδή την επαγγελματική συμπεριφορά, στάση, νοοτροπία, που μπορεί να συνδυάζει δραστηριότητες ώστε η ευκαιρία να μετατρέπεται σε δημιουργία. Οι κύριες ιδιότητες που απαιτούνται είναι η ικανότητα ανάλυσης των δεδομένων, λήψης αποφάσεων, ολοκλήρωσης και αξιολόγησης ενός έργου καθώς και η ετοιμότητα ανάληψης των ευθυνών για τις συνέπειες των αποφάσεων. Η επιχειρηματικότητα δεν διδάσκεται, με τη συμβατική έννοια του όρου, μπορεί όμως να προκύψει ως αποτέλεσμα καλλιέργειας μιας σειράς από μη γνωστικές ικανότητες και δεξιότητες όπως πρωτοβουλία, κριτικήαναλυτική σκέψη, σχεδιασμός, οργάνωση και παραγωγή εργασίας, προσανατολισμός στο αποτέλεσμα, αξιολόγηση, εξαγωγή συμπερασμάτων, ανατροφοδότηση, ομαδική εργασία, αντίληψη του κοινωνικού συμφέροντος και συσχετισμός του με το ατομικό. Με αυτή τη συνοπτική περιγραφή-ορισμό, όχι βέβαια πλήρη, γίνεται φανερό ότι η επιχειρηματικότητα δεν συνδέεται αποκλειστικά ούτε είναι ταυτόσημη με την έννοια του επιχειρηματία.Εχει πολύ ευρύτερο περιεχόμενο και αναφέρεται σε όλες τις πτυχές της ζωής του ατόμου και της κοινωνίας ως συνόλου. Πέρα από τη στενά επαγγελματική ζωή, οι ιδιότητες που συνιστούν την επιχειρηματικότητα αναφέρονται και στην οργάνωση της οικογενειακής και οικονομικής ζωής και χαρακτηρίζουν τον τρόπο δράσης του ατόμου ως ενεργού πολίτη.

Σύμφωνα με την κρατούσα αντίληψη, στόχος της Εκπαίδευσης είναι να προσφέρει γνώσεις και μεθοδολογία για απόκτηση γνώσεων καθώς και να καλλιεργεί τις βασικές

ικανότητες και δεξιότητες που απαιτούνται για την προσωπική ολοκλήρωση, τη συμμετοχή στην κοινωνική ζωή και την παραγωγική διαδικασία. Από πολλές και αξιόλογες μελέτες και έρευνες στο εξωτερικό και τελευταία στη χώρα μας προκύπτει ότι εκτός από την παροχή γνώσεων, οι άλλοι στόχοι ελάχιστα επιτυγχάνονται. Οι έρευνες αυτές αναφέρονται κυρίως στη σχέση Εκπαίδευσης και Απασχόλησης όπου σχετικά εύκολα μπορεί να γίνει η αξιολόγηση με κριτήριο τη ζήτηση της αγοράς εργασίας.

Αναπτύσσεται έτσι ένας ευρύτερος προβληματισμός και στη χώρα μας σε δύο κυρίως επίπεδα: πρώτον, στη διαδικασία και τα κριτήρια επιλογής επαγγέλματος και του τρόπου εισόδου στην παραγωγική ζωή και δεύτερον, στην αντιστοιχία των προσόντων απασχόλησης που δημιουργεί το εκπαιδευτικό σύστημα και των απαιτήσεων της αγοράς.

Στο πρώτο επίπεδο, ο προβληματισμός προκαλείται από τη μαζική προτίμηση των αποφοίτων, οποιασδήποτε βαθμίδας, στη μισθωτή εργασία, και μάλιστα στον δημόσιο τομέα, που εξασφαλίζει μονιμότητα και σιγουριά. Το φαινόμενο αυτό βέβαια αντανακλά μια γενικότερη στάση της κοινωνίας μας, που είναι αποτέλεσμα της πολιτικής, κοινωνικής και τελικά της οικονομικής αβεβαιότητας που κυριάρχησε στη χώρα μας κατά το μεγαλύτερο διάστημα του περασμένου αιώνα. Είναι ακόμη αποτέλεσμα της αδυναμίας της πολιτείας να οργανώσει και να εξασφαλίσει ένα σταθερό θεσμικό και οικονομικό περιβάλλον για την ανάπτυξη δημιουργικής επιχειρηματικής δραστηριότητας, αν και κατά τα τελευταία 30 χρόνια υπήρχαν οι αντικειμενικές συνθήκες για ένα τέτοιο περιβάλλον.

Στο δεύτερο επίπεδο, οι έρευνες αλλά και η καθημερινή πράξη αναδεικνύουν όλο και πιο επιτακτική την ανάγκη να έχουν αναπτύξει οι απόφοιτοι του εκπαιδευτικού συστήματος μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα μέσω της καλλιέργειας στάσεων, ικανοτήτων και δεξιοτήτων. Αυτή την ανάγκη την επιβάλλει, μεταξύ άλλων, και η αδυναμία ακριβών και έγκυρων προβλέψεων των μελλοντικών απαιτήσεων της παραγωγής, αδυναμία που προκύπτει από τη ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και τις συνακόλουθες αλλαγές των συνθηκών εργασίας.

Οπως αναφέραμε η επιχειρηματικότητα δεν «διδάσκεται», δεν μπορεί να αποτελέσει ένα «μάθημα» και να γίνει αντικείμενο μιας τυπικής διεκπεραίωσης διδασκαλίας. Πρέπει να ενσωματωθεί δομικά και να εμποτίσει αντιλήψεις και πρακτικές στο σύνολο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Τέτοιου είδους αλλαγές δεν συντελούνται μέσω αναλυτικών

προγραμμάτων ή με οδηγίες και εγκυκλίους. Καλείται ο εκπαιδευτικός να αναλάβει αυτό το έργο. Με το δικό του επαγγελματικό, καινοτόμο ήθος, με τη δική του στάση και τις δικές του πρακτικές διαρκούς πρωτοβουλίας για αλλαγές να δημιουργήσει ένα κλίμα επιχειρηματικότητας (με το ευρύτερο περιεχόμενο) για την καλλιέργεια ανάλογων ιδιοτήτων στους μαθητές.

Το εγχείρημα δεν είναι εύκολο. Οι εκπαιδευτικοί πρέπει πρώτα να υπερβούν (οι περισσότεροι) τους ίδιους τους εαυτούς, όπως αυτοί εκφράζονται με τις επαγγελματικές τους επιλογές. Ενα από τα κριτήρια για την επιλογή τους αυτή ήταν ασφαλώς και η προοπτική μιας σταθερής, μόνιμης σταδιοδρομίας, χωρίς κινδύνους, κυρίαρχα διλήμματα και αβεβαιότητες. Από την άλλη πλευρά η επιχειρηματικότητα, εξ ορισμού, είναι συνυφασμένη με την αντιμετώπιση κινδύνων και διλημμάτων, με κινητικότητα και αλλαγές. Προηγείται, λοιπόν, η εξοικείωση των ίδιων των εκπαιδευτικών (όσο αυτό είναι δυνατόν) με τη νοοτροπία και τις ιδιότητες που επιδιώκουμε να μεταδώσουν. Μια τέτοια προσπάθεια που αναφέρεται

στην αρχική εκπαίδευση αλλά και, κυρίως, στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών είναι δύσκολη, απαιτεί πρωτοβουλίες και πρακτικές πέρα από τις καθιερωμένες ως τώρα και τα αποτελέσματά της θα φανούν πολύ αργά. Θα αποδώσει αν μελετηθεί και εισαχθεί σταδιακά σε ΑΕΙ και επιμορφωτικά κέντρα των εκπαιδευτικών. Αλλά και η ίδια η σχολική πρακτική, η οργάνωση, η διοίκηση και διαχείριση του σχολείου καθώς και η εκπαιδευτική διαδικασία πρέπει να αλλάξουν ριζικά ώστε αφενός να γίνουν πιο αποτελεσματικές, αφετέρου να εξοικειώνονται και εθίζονται διδάσκοντες και διδασκόμενοι στις έννοιες και στις πρακτικές που συνιστούν την επιχειρηματικότητα.

Προτάσεις σαν και αυτές που διατυπώνονται εδώ δεν είναι πια ούτε τολμηρές ούτε νέες. Ηδη επιμέρους προσπάθειες έχουν γίνει με επιτυχία (πρόγραμμα «επιχειρείν» στα σχολεία). Η εξέλιξη της παραγωγικής διαδικασίας και το διεθνές οικονομικό περιβάλλον ευνοούν την αποδοχή από την κοινωνία μας αυτών των ιδεών που οδηγούν στο άνοιγμα του σχολείου και στη σύνδεσή του με την κοινωνική και οικονομική ζωή. *