Λίγα θέματα συγκεντρώνουν, τουλάχιστον σε επίπεδο λόγου, υποσχέσεων, οραμάτων και προσδοκιών, τη συναίνεση που φαίνεται να προσελκύει η ηλεκτρονική διακυβέρνηση. Ποιος θα μπορούσε άλλωστε να αρνηθεί τα θετικά της, όταν υπόσχεται διευκόλυνση, απλούστευση και επιτάχυνση της επικοινωνίας στο εσωτερικό της διοίκησης αλλά και- κυρίως- με τους πολίτες.

Ηλεκτρονική διακυβέρνηση σημαίνει ότι η τεχνολογία εμπλέκεται στη διαδικασία λειτουργίας του πολιτικοδιοικητικού συστήματος και παραγωγής των αποτελεσμάτων του. Ωστόσο η διακυβέρνηση είναι έννοια πολιτική. Η σύζευξή της με την ηλεκτρονική τεχνολογία δεν οδηγεί με μαθηματικά βέβαιο τρόπο στα πλεονεκτήματα που προσδοκώνται. Η θεοποίηση της τεχνολογίας θέτει σε δεύτερη μοίρα την ουσία της διακυβέρνησης, τις μεθόδους που χρησιμοποιεί, τους στόχους που υπηρετεί. Γι΄ αυτό ακριβώς οποιαδήποτε αναφορά στην ηλεκτρονική διακυβέρνηση δεν πρέπει να εκτίθεται ανυπεράσπιστη στους πιθανούς κινδύνους από την εφαρμογή της. Πρόκειται για «πολιτική τεχνολογία» της οποίας οι στόχοι και οι διαδικασίες σχεδιάζονται από άτομα και ομάδες προς διάφορες πιθανές κατευθύνσεις.

Στην πραγματικότητα τα αναμενόμενα πλεονεκτήματα δεν ανήκουν στην ηλεκτρονική τεχνολογία. Η δυνητική συμβολή της δεν έγκειται στο (άδηλο) αποτέλεσμα που παράγει αλλά στις ευκαιρίες και δυνατότητες που παρέχει για ανασχεδιασμό της διαδικασίας άσκησης πολιτικής και διοίκησης, με έμφαση στις δυνατότητες διαχείρισης, διακίνησης και επεξεργασίας της πληροφορίας. Κακώς λοιπόν συχνά ταυτίζεται ακόμη και η αναφορά του όρου ηλεκτρονική διακυβέρνηση με τη διοικητική μεταρρύθμιση. Η τελευταία παραμένει διαρκές ζητούμενο και στόχος, αλλά σήμερα πλέον έχει την ευκαιρία να αξιοποιήσει νέες δυνατότητες στην κατεύθυνση ορθολογικότερης, ταχύτερης, διαφανέστερης λειτουργίας. Οι κατευθύνσεις αυτές δεν είναι όμως απαραίτητα σύμφυτες με την ηλεκτρονική διακυβέρνηση. Αυτή μπορεί κάλλιστα να σημαίνει ηλεκτρονική δεσποτεία, γραφειοκρατία, αδιαφάνεια, κίνδυνο για δικαιώματα και ελευθερίες. Ενας Πύργος του Κάφκα με καλωδίωση.

Ο ανασχεδιασμός είναι που δυνητικά φέρνει μια μικρή επανάσταση ή, καλύτερα, πολλές μικρές επαναστάσεις οι οποίες σε συνδυασμό μεταξύ τους θα επιφέρουν τον στόχο της μεταρρύθμισης. Πρόκειται για το πλέον απαιτητικό μέρος της διαδικασίας. Ζητούμενα είναι η αναθεώρηση των διαδικασιών, ο εξορθολογισμός και η τυποποίησή τους, η δέσμευση τόσο των υπηρεσιών

όσο και των πολιτικών προϊσταμένων τους ότι δεν θα μεταβάλλονται απροειδοποίητα και κατά το δοκούν. Αυτή θα ήταν μια μείζων αλλαγή στο πλαίσιο μιας Διοίκησης, όπως η ελληνική, η οποία πάσχει από έλλειψη σχεδιασμού, τυποποίησης και συνέχειας, η οποία είναι εθισμένη στην αποσπασματικότητα των ρυθμίσεων και τον αυτοσχεδιασμό, μιας Διοίκησης η οποία δεν έχει μάθει να συναλλάσσεται απρόσωπα με τους πολίτες για λόγους «κύρους», οφελών κ.λπ. Αυτός ο ανασχεδιασμός θα μπορούσε να υπηρετήσει στόχους στην κατεύθυνση της διαφάνειας και του εξορθολογισμού. Στην Ελλάδα η χαρτογράφηση του διοικητικού χώρου, με την καταγραφή των δραστηριοτήτων και των διαδικασιών, είναι ανεπαρκής. Οι προσπάθειες που έχουν αρχίσει εδώ και τουλάχιστον 20 χρόνια- εν όψει, για παράδειγμα, της έκδοσης του «Οδηγού του Πολίτη» ή της απλούστευσης των διαδικασιών- ήλθαν αντιμέτωπες με τα γνωστά προβλήματα της αποσπασματικότητας των ρυθμίσεων και των τροποποιήσεών τους, της έλλειψης κουλτούρας και πρακτικής συνεργασίας μεταξύ υπηρεσιών του ιδίου ή διαφορετικών υπουργείων, τις αυτοσχεδιαστικές πρακτικές υπηρεσιών και υπαλλήλων που ζητούσαν επιπλέον έγγραφα από αυτά που προβλέπονταν κ.λπ. Δυστυχώς, αυτές οι βαθύτερες αδυναμίες δεν έχουν ξεπεραστεί ακόμη, διότι συνδέονται με τον ίδιο τον τρόπο λειτουργίας του πολιτικού συστήματος και την απουσία σχεδιασμού και συνέχειας. Αυτά όμως πρέπει να αντιμετωπιστούν εν όψει της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης και η προοπτική εισαγωγής

της συνιστά κάποιας μορφής πίεση σε αυτή την κατεύθυνση.

Αυτό που αυτή τη στιγμή υπάρχει- και μάλιστα σε ορισμένους μόνο τομείς- είναι μια ηλεκτρονική αποτύπωση γραφειοκρατικών διαδικασιών και πληροφόρηση για γραφειοκρατικές διαδικασίες οι οποίες παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ως έχουν. Δεν πρέπει βέβαια να μηδενίζουμε τις προσπάθειες που γίνονται. Ακόμη και τέτοιες πρωτοβουλίες διευκολύνουν κάποιες πλευρές της επαφής Διοίκησης-πολιτών, εφόσον βέβαια ο πολίτης δεν αντιμετωπίζει μια διαφορετική πραγματικότητα όταν τελικά εμφανιστεί στην υπηρεσία (π.χ. του ζητείται έγγραφο που δεν αναφέρεται στη σχετική ηλεκτρονική πληροφόρηση για τις προϋποθέσεις της συναλλαγής).

Γενικότερα, στην Ελλάδα παρατηρείται το παράδοξο να δημιουργούνται νησίδες επιτυχούς λειτουργίας ενώ το υπόλοιπο σύστημα παραμένει σε χαμηλό επίπεδο. Ενα τέτοιο παράδειγμα είναι ίσως τα ΚΕΠ, τα οποία αποτελούν εξωτερικά- αν όχι «ξένα» - σώματα ως προς τη Διοίκηση και επιχειρούν να εξυπηρετήσουν τον πολίτη χωρίς τη συνήθη ταλαιπωρία τού να περιφέρεται από τη μια υπηρεσία στην άλλη. Ωστόσο, και τα ίδια συναντούν δυσκολίες στη λειτουργία τους, στο δεδομένο διοικητικό περιβάλλον.

Η ηλεκτρονική διακυβέρνηση δεν αναβαθμίζει αυτόματα τη λειτουργία του πολιτικοδιοικητικού συστήματος διότι διαμεσολαβείται από τους στόχους που αυτό θέτει. Στις συγκεκριμένες της εκφράσεις η ηλεκτρονική διακυβέρνηση ενέχει πολιτικό διακύβευμα. Πρέπει να σημειωθεί εξάλλου ότι οι υπερβολικές προσδοκίες από συστήματα ηλεκτρονικής διακυβέρνησης τα φορτώνουν με πολλές λειτουργίες και καταλήγουν να τα γραφειοκρατικοποιούν. Η ηλεκτρονική γραφειοκρατία δεν θα είναι όμως καλύτερη από τη χάρτινη γραφειοκρατία. Ισως μάλιστα να είναι και πιο επικίνδυνη.

Η ηλεκτρονική τεχνολογία δεν έχει μόνο δυνατότητες, παράγει και όρια, δυσκαμψίες και περιορισμούς που αυξάνονται όταν πρέπει να προβλέψει και να ενσωματώσει πολλές λειτουργίες, σκοπιμότητες κ.λπ. Μπορεί μάλιστα να παραγάγει δευτερογενώς αδιαφάνεια, εκεί όπου αναμένεται ενίσχυση της διαφάνειας. Ο ανασχεδιασμός και οι στόχοι που θα υπηρετεί αποτελούν το κλειδί για τα ενδεχόμενα οφέλη της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης. Σε αυτό το πλαίσιο, χρήσιμη θα ήταν η διαρκής αξιολόγηση των αποτελεσμάτων του με γνώμονα τις πολιτικού επιπέδου αξίες που πρέπει να υπηρετεί, όπως διαφάνεια, σταθερότητα, προστασία δεδομένων, συμμετοχή των ενδιαφερομένων κ.λπ. από μια αρχή παρακολούθησης και αξιολόγησης της σχετικής διαδικασίας. *