Γενικές Μεταρρυθμίσεις
Μαύρες γάτες στα σύνορα δημόσιου και ιδιωτικού
Λουκάς Τσούκαλης
Καθηγητής στο πανεπιστήμιο Αθηνών
Σχεδόν όλοι θα συμφωνήσουν, ακόμη και στη χώρα μας όπου δυσκολευόμαστε να συμφωνήσουμε και στα αυτονόητα, ότι στη σημερινή εποχή η γνώση δεν γνωρίζει σύνορα και καθορίζει, σε μεγάλο βαθμό, τη θέση που καταλαμβάνει μια χώρα στον διεθνή συσχετισμό πλούτου και ισχύος. Η δύναμη των Ηνωμένων Πολιτειών, για παράδειγμα, δεν βασίζεται μόνον στα όπλα ή στην ηγεμονία που ασκούσαν στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, τουλάχιστον ώσπου να έρθει η ώρα της μεγάλης κρίσης. Πολλά από τα αμερικανικά πανεπιστήμια, καθώς και ερευνητικά κέντρα της χώρας, βρίσκονται στην κορυφή της παγκόσμιας πυραμίδας, προσελκύοντας τα καλύτερα μυαλά από όλον τον κόσμο και δημιουργώντας έτσι μια στέρεη βάση για την οικονομική και τεχνολογική υπεροχή των ΗΠΑ.
Σχεδόν όλοι θα συμφωνήσουν ότι η Παιδεία αποτελεί δημόσιο αγαθό. Αρα δικαιολογείται η δημόσια χρηματοδότησή της με τα λεφτά των φορολογουμένων. Αλλά θα συμφωνήσουν επίσης ότι η Παιδεία αποτελεί και μέσο, όχι πάντοτε επαρκές, για την οικονομική και κοινωνική ανέλιξη αυτών που την απολαμβάνουν. Να προσθέσουμε ότι η καλή Παιδεία είναι ακριβή, ακόμη περισσότερο η ανώτατη Παιδεία που απευθύνεται πλέον στους πολλούς- και καλά κάνει.
Οι προηγμένες τουλάχιστον χώρες του κόσμου αναζητούν εδώ και χρόνια τρόπους για να παντρέψουν την ποσότητα με την ποιότητα στην ανώτατη Παιδεία. Η παντρειά αυτή αποδεικνύεται στην πράξη εξαιρετικά δύσκολη. Γνωρίζουν ότι ένα διαζύγιο θα ήταν καταστροφικό και αναζητούν νέους, δημιουργικούς τρόπους για να συνταιριάξουν καμιά φορά τα αταίριαστα. Αναγνωρίζουν επίσης ότι οι περιορισμοί, κυρίως δημοσιονομικοί, επιβάλλουν δύσκολες και πολιτικά επώδυνες επιλογές εντός ενός εθνικού θεσμικού πλαισίου του οποίου οι βασικές συντεταγμένες μπορούν να προσαρμοστούν αλλά όχι και να αλλάξουν ριζικά. Κάθε σύστημα κουβαλάει το φορτίο της δικής του ιστορίας. Μόνο οι επαναστάσεις οδηγούν, καμιά φορά, σε παρθενογένεση.
Στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης τα πανεπιστήμια έχουν δημόσιο χαρακτήρα. Σε μερικές υπάρχουν και αρκετά ιδιωτικά, τα περισσότερα ως ιδρύματα μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Λίγα είναι τα πανεπιστήμια-εταιρείες, συνήθως χαμηλής ποιότητας και σε χώρες με αδύναμη πανεπιστημιακή παράδοση. Τα τελευταία χρόνια η τάση είναι προς μια ολοένα και μεγαλύτερη διαφοροποίηση στο εσωτερικό κρατικά ελεγχόμενων συστημάτων, όπως στη Γαλλία, δημιουργία αυτόνομων ή ημι-αυτόνομων πανεπιστημίων και εξειδικευμένων σχολών που προσπαθούν να συμφιλιώσουν τον δημόσιο χαρακτήρα με περισσότερη άμιλλα και αναζήτηση πρόσθετων πόρων εκτός του κρατικού κορβανά, καθώς και επιβολή διδάκτρων, σε συνδυασμό με περισσότερες υποτροφίες, ξεκινώντας από τις μεταπτυχιακές σπουδές.
Εν μέρει, ακολουθούν το βρετανικό παράδειγμα που θεωρείται πετυχημένο. Εκεί, τα πράγματα ήταν και είναι διαφορετικά: πανεπιστημιακά ιδρύματα με πολύ μεγάλη αυτονομία από παλιά, κρατική χρηματοδότηση σε συνδυασμό με αξιολόγηση που συνοδεύεται από κίνητρα και κυρώσεις, καθώς και μια ολοένα αυξανόμενη εξάρτηση από ιδιωτικούς πόρους και δίδακτρα, κυρίως όσον αφορά τα πανεπιστήμια-κέντρα αριστείας. Να επισημάνουμε ότι τα βρετανικά πανεπιστήμια προσελκύουν τον μεγαλύτερο αριθμό ξένων φοιτητών στην Ευρώπη- και ο λόγος δεν είναι μόνο η χρήση της αγγλικής γλώσσας. Εχει σίγουρα να κάνει και με την ποιότητα των σπουδών που προσφέρουν πολλά από αυτά, όχι όλα. Τα τελευταία χρόνια η Βρετανία έχει επίσης προχωρήσει στη θεσμοθέτηση ενός συστήματος δανείων προς τους φοιτητές, η αποπληρωμή των οποίων αρχίζει μετά την αποφοίτηση και την εύρεση εργασίας, ακολουθώντας με τη σειρά της αμερικανικά και σκανδιναβικά πρότυπα.
Δεν γίνονται όλα αυτά ανώδυνα. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, σε έναν χώρο τόσο κρίσιμο και ζωτικό για την κοινωνία και την οικονομία και όπου το νεανικό αίμα βράζει. Οσοι όμως νοσταλγούν τις παλιές καλές ημέρες του ευρωπαϊκού δημόσιου πανεπιστημίου αρνούνται συνήθως να αντλήσουν τα αναγκαία συμπεράσματα
από δύο μεγάλες αλλαγές που συντελέστηκαν τις τελευταίες δεκαετίες, δηλαδή τη μαζικότητα της ανώτατης εκπαίδευσης και την παγκοσμιοποίηση της γνώσης καθώς και της πανεπιστημιακής αγοράς εργασίας.
Στον χώρο αυτό, όπως σε τόσους άλλους, η Ελλάδα κινείται με δικούς της, απελπιστικά αργούς, ρυθμούς και μάλλον αυτιστική συμπεριφορά. Τα ελληνικά πανεπιστήμια υποβαθμίζονται, παρά την ύπαρξη πολλών ικανών ανθρώπων (πολύ περισσοτέρων από όσους διέθεταν λίγες δεκαετίες πριν). Η χύτρα της αγανάκτησης βράζει, αλλά την αποσυμπίεση προσφέρει, τουλάχιστον για τους έχοντες και κατέχοντες, η διαφυγή προς τα ξένα πανεπιστήμια. Οι πολιτικές και οικονομικές ελίτ της χώρας δεν θεωρούν ότι η μεταρρύθμιση της ανώτατης Παιδείας τούς αφορά άμεσα, διότι έχουν βρει άλλη λύση για τα δικά τους παιδιά. Ταυτόχρονα, ο δημόσιος διάλογος παραμένει σε μεγάλο βαθμό προσχηματικός και αποκομμένος όχι μόνο από τη διεθνή πραγματικότητα αλλά και τα βασικά εθνικά μας δεδομένα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η μεγάλη διαμάχη γύρω από το άρθρο 16 του Συντάγματος και τη δημιουργία ιδιωτικών πανεπιστημίων που συχνά χρησιμοποιείται ως άλλοθι για να μην αλλάξει τίποτε στα υπάρχοντα δημόσια πανεπιστήμια. Το ελληνικό πανεπιστήμιο νοσεί από την ίδια ασθένεια που νοσεί και το ελληνικό κράτος: κομματοκρατία και πελατειακό σύστημα, συγκεντρωτικό και ισοπεδωτικό, κακοδιοίκηση και ανορθολογική χρήση ανεπαρκών πόρων, σε συνδυασμό με μια διογκούμενη ανομία που εδώ και μερικά χρόνια αποκτά διαστάσεις βίας. Το ελληνικό πανεπιστήμιο χρειάζεται σίγουρα περισσότερα χρήματα, αλλά και μια πιο ορθολογική χρήση των πόρων που διαθέτει με ουσιαστική απόδοση λογαριασμού ως προς το αποτέλεσμα. Χρειάζεται διαφοροποίηση μεταξύ πανεπιστημίων, σχολών και τμημάτων- ακόμη και μεταξύ των μελών του διδακτικού και ερευνητικού προσωπικού. Χρειάζεται ουσιαστική αυτονομία και αξιολόγηση με κριτήρια διαφανή και αντικειμενικά. Με άλλα λόγια χρειάζεται να απαλλαγεί από το
δημοσιοϋπαλληλικό σύνδρομο. Δεν καλούμαστε να ανακαλύψουμε την πυρίτιδα. Αρκεί να θέλουμε να δούμε τι συμβαίνει γύρω μας και να μάθουμε από τις εμπειρίες των άλλων.
Μπορούν άραγε να προσφέρουν τη λύση τα ιδιωτικά πανεπιστήμια; Σίγουρα όχι, εφόσον θα λειτουργούσαν ως μικρομάγαζα με στόχο το κέρδος, που είναι και το πιο πιθανό ενδεχόμενο. Η δημιουργία ενός ιδρύματος, μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, με προίκα μια μεγάλη δωρεά
που ίσως κάποιοι θα ήταν διατεθειμένοι να προσφέρουν αν υπήρχαν οι απαραίτητες εγγυήσεις ως προς την ανεξάρτητη λειτουργία του, πιθανότατα να βοηθούσε. Αυτό λέει η εμπειρία της γειτονικής Τουρκίας, και όχι μόνο. Θα μπορούσαμε να δοκιμάσουμε και εμείς, αν δεν υποφέραμε από ιδεολογικές και άλλες αγκυλώσεις. Αλλωστε, η Ελλάδα έχει μακρά παράδοση ευεργετών. Αλλά, προς Θεού, όχι πανεπιστήμια της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, όπως έχει ακουστεί μερικές
φορές. Αν κρίνω από τον τρόπο που διοικούνται οι περισσότεροι δήμοι της χώρας προτιμώ χίλιες φορές τον ασφυκτικό εναγκαλισμό του λεγόμενου αθηναϊκού κράτους!
Το κύριο ζητούμενο όμως θα παραμείνει η μεταρρύθμιση του ελληνικού δημόσιου πανεπιστημίου. Ωσπου να αλλάξουμε ριζικά το κράτος- μπορεί να γίνει και αυτό πριν από τη Δευτέρα Παρουσία-, ας προσπαθήσουμε πρώτα να δώσουμε μεγαλύτερη αυτονομία στα ανώτατα εκπαιδευτικά
ιδρύματα, σε συνδυασμό με αυξημένη λογοδοσία και τη μεταφύτευση συγκεκριμένων στοιχείων και πρακτικών από τον ιδιωτικό τομέα.
Οπως είπε και ο γνωστός κινέζος κομμουνιστής ηγέτης σημασία δεν έχει το χρώμα της γάτας, αρκεί να πιάνει ποντίκια. Φοβάμαι όμως ότι πολλοί συνέλληνες δεν θέλουν να δουν μαύρες γάτες στα σύνορα δημόσιου και ιδιωτικού, γιατί έχουν μια παρωχημένη αντίληψη για τα σύνορα. Ισως και για τις γάτες; *