Γίνεται συχνά η εκτίμηση ότι σε μια εποχή γενικευμένης κρίσης και απαξίωσης των θεσμών το Πανεπιστήμιο δεν θα μπορούσε να μείνει αλώβητο. Διέρχεται λοιπόν και αυτό την κρίση του, απαξιώνεται και περιμένει. Τι περιμένει, αλήθεια; Μήπως τη μαγική αναστροφή του γενικότερου κλίματος ώστε να ακολουθήσει νωχελικά την ανάκαμψη; Ή μήπως περιμένει να ωριμάσουν οι συνθήκες ώστε να αρθρώσει λόγο και να προτείνει θέσεις και δράσεις θετικής παρέμβασης, πέρα από τη μιζέρια και την καταστροφολογία;

Δυστυχώς ούτε μαγικές λύσεις υπάρχουν ούτε άλλα περιθώρια αναμονής έχουμε. Το Πανεπιστήμιο είναι μέρος της κρίσης, αλλά ταυτόχρονα είναι και προϋπόθεση και εργαλείο για την υπέρβασή της. Είναι ο χώρος που συγκεντρώνει επιστήμονες από κάθε κλάδο με γνώσεις, διακρίσεις, αγάπη για τη δουλειά τους και αίσθηση του διεθνούς γίγνεσθαι, και ταυτόχρονα νέους ανθρώπους με θέληση για μάθηση, κοινωνική ευαισθησία και νεανική ορμή. Αν ένας χώρος με τέτοιες ιδιότητες δεν μπορεί να συμβάλει στην υπέρβαση της κρίσης, ποιος άλλος άραγε θα τα κατάφερνε καλύτερα; Για αυτές ακριβώς τις ιδιότητές του το Πανεπιστήμιο τιμήθηκε από την κοινωνία και την πολιτεία με τη διπλή θεσμική κατοχύρωση: του αυτοδιοίκητου και του ακαδημαϊκού ασύλου. Δύο θεσμών που είναι βαθιά συνυφασμένοι με τις αυτονόητες, πλην λησμονημένες σήμερα, ιδιότητες της ακαδημαϊκής κοινότητας:

την ακαδημαϊκή αριστεία και την κοινωνική ευθύνη.

Τα τελευταία χρόνια τείνει να γενικευθεί στην ελληνική κοινωνία μια αδιαφορία για τα αυτονόητα και προφανή. Ενα φαινόμενο που υπονομεύει θεσμούς και αξίες, ακυρώνει την κοινή λογική και ανοίγει τον δρόμο σε έναν μηδενισμό που αποκλείει τη θετική παρέμβαση και δράση. Για να μιλήσουμε για οποιονδήποτε επί μέρους ακαδημαϊκό θεσμό πρέπει να θυμηθούμε τα αυτονόητα και να συμφωνήσουμε στα προφανή. Τι είναι το Πανεπιστήμιο και ποιος είναι ο ρόλος του στην κοινωνία; Ξεκινάμε λοιπόν από τη θέση ότι το Πανεπιστήμιο είναι ένας θεσμός όπου καλλιεργείται, παράγεται και μεταδίδεται η γνώση σε κλίμα διαλόγου, σεβασμού του προσώπου και της ελευθερίας. Πιο συνοπτικά, ένας χώρος παιδείας, έρευνας και δημοκρατίας. Είναι ο θεσμός που παράγει τους αυριανούς δασκάλους της νέας γενιάς, τους γιατρούς που θα στηρίξουν το αυριανό σύστημα υγείας, τους τεχνικούς και τους ειδικούς που θα επωμισθούν το έργο της ανάπτυξης των υποδομών της χώρας και της κοινωνίας, τους κοινωνικούς επιστήμονες και τους οικονομολόγους που θα διερευνήσουν τα προβλήματα και θα προτείνουν λύσεις, τους νομικούς που θα υπηρετήσουν τη Δικαιοσύνη και θα συμβάλλουν στο νομοθετικό έργο, τους πρωτοπόρους της έρευνας και της επιστήμης που θα πλαισιώσουν τα θεσμικά όργανα της χώρας και θα συμβάλλουν στη χάραξη της εκπαιδευτικής, κοινωνικής, οικονομικής και αναπτυξιακής πολιτικής.

Οι επί μέρους πανεπιστημιακοί θεσμοί και λειτουργίες πρέπει να υπηρετούν αυτούς τους στόχους. Γι΄ αυτό υπάρχουν οι πανεπιστημιακές παραδόσεις (που όμως σήμερα παρακολουθούνται από ένα πολύ μικρό ποσοστό φοιτητών), γι΄ αυτό υπάρχουν τα ακαδημαϊκά όργανα (και όχι για να χρησιμοποιούνται ως εργαλεία άσκησης εξουσίας ατόμων ή δυναμικών μειοψηφιών), γι΄ αυτό υπάρχουν οι εξετάσεις (και όχι για να οδηγούν στο «χαρτί» χωρίς μαθητεία και γνώση), γι΄ αυτό υπάρχει το αυτοδιοίκητο του Πανεπιστημίου (και όχι για να σηκώνουμε παντιέρα αυτονόμησης από την κοινωνία και περιφρόνησης των θεσμών), γι΄ αυτό υπάρχει το ακαδημαϊκό άσυλο (και όχι για να προσφέρει σε ομάδες μέσα κι έξω από το Πανεπιστήμιο πεδίο αυθαίρετης δράσης και επιβολής περιορισμών και όρων στα μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας ή σε οποιονδήποτε άλλον). Και τους ίδιους στόχους πρέπει να υπηρετούν οι νόμοι και οι ρυθμίσεις της πολιτείας για την ανώτατη εκπαίδευση.

Σοβαρός κίνδυνος για το Πανεπιστήμιο, και για την παιδεία γενικότερα, είναι η αναπτυσσόμενη τάση απαξίωσης της γνώσης και της μόρφωσης, η υποβάθμιση της κοινωνικότητας και η άρνηση του διαλόγου και του σεβασμού της προσωπικότητας του άλλου. Φαινόμενα κρίσης και παρακμής που μεταφέρονται στον χώρο του Πανεπιστημίου και αξιοποιούνται από τους επιτήδειους του καθεστωτικού αυταρχισμού και του οπορτουνιστικού λαϊκισμού. Η έκπτωση της Παιδείας σε

χρησιμοθηρική κατάρτιση με μοναδικό σκοπό την οικονομική εξασφάλιση εξουθενωμένων νέων ανθρώπων οδηγεί αναπόφευκτα στην εμπορευματοποίηση των πτυχίων και των ελπίδων των νέων και στη διαιώνιση του φαύλου κύκλου των πελατειακών σχέσεων. Ο ρόλος και η σημασία του δημόσιου Πανεπιστημίου είναι να αντιταχθεί σ΄ αυτή την έκπτωση. Και αυτό πρέπει να γίνει τώρα, από σήμερα, από χθες. Τα μέλη ΔΕΠ, του πιο ανεξάρτητου και καλύτερα καταρτισμένου τμήματος της ακαδημαϊκής κοινότητας, οφείλουν να παίξουν καίριο ρόλο σ΄ αυτή την προσπάθεια. Θέτοντας με σαφήνεια και ειλικρίνεια τα προβλήματα, αναλαμβάνοντας και αποδίδοντας ευθύνες, ευαισθητοποιώντας την κοινωνία για την αξία της Παιδείας και, ταυτόχρονα, διασώζοντας στο σύνολό τους τα ουσιώδη χαρακτηριστικά του ακαδημαϊκού τους λειτουργήματος.

Οι ευθύνες της πολιτείας είναι τεράστιες και πολύπλευρες, καλύπτονται όμως εν μέρει πίσω από τον κουρνιαχτό της στείρας αντιπαράθεσης που εξαντλείται στην αυτάρεσκη «ανυπακοή», στις καταλήψεις και στις εβδομαδιαίες απεργίες, και στην αναγωγή όλων των δεινών στην υποχρηματοδότηση. Η γενναία χρηματοδότηση της Παιδείας είναι αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για την εξασφάλιση του δημοκρατικού και ακαδημαϊκού χαρακτήρα της. Πέρα από την αύξηση των δαπανών για την Παιδεία και την αξιοπρεπή μισθολογική μεταχείριση των ακαδημαϊκών λειτουργών, το σύγχρονο και λειτουργικό θεσμικό πλαίσιο, η διαφάνεια, η αξιοκρατία και η εξάρθρωση της διαπλοκής είναι εξίσου απαραίτητες συνθήκες για την ομαλή και αποδοτική λειτουργία των ακαδημαϊκών θεσμών. Η κυβέρνηση και η Πολιτεία οφείλουν να ακούσουν προσεκτικά τη φωνή των πανεπιστημιακών, σε έναν διάλογο πέρα από συνδικαλιστικά και συντεχνιακά στερεότυπα, πέρα από στείρες αντιπαραθέσεις και αλληλοκατηγορίες. Εναν διάλογο ειλικρινή και μεθοδικό, που δεν αρχίζει από μηδενική βάση αλλά από τα προφανή και αυτονόητα δεδομένα: την αποδοχή του δημόσιου Πανεπιστημίου ως χώρου ακαδημαϊκής αριστείας όπου καλλιεργείται και παράγεται η γνώση, κυριαρχούν η δημοκρατία, η συμμετοχικότητα και ο ενθουσιασμός και, μέσα σ΄ αυτά, ωριμάζει η νέα γενιά, συνθέτοντας τον πλούτο της πολιτισμικής μας παράδοσης με τη γνώση του καινούργιου και τα όνειρα για το αύριο. *