Τι έχει να μας πει σήμερα ο Διαφωτισμός ή ακριβέστερα τι νόημα μπορεί να διαθέτει μια φιλοσοφία της γνώσης και της ζωής, που έδωσε τις μάχες της τον 18ο αιώνα, σε σχέση με τα προβλήματα και τις ανησυχίες που προσδιορίζουν την ανθρώπινη ευαισθησία στη χαραυγή του 21ου αιώνα; Είναι όντως ρητορικό το ερώτημα, αλλά μόνο ένα ερωτηματικό μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία του προβληματισμού μας. Ο ίδιος ο Διαφωτισμός κυρίως έθετε ερωτηματικά, ήταν ο ίδιος ως πνευματική στάση ένα ερώτημα: Τι είναι Διαφωτισμός; αναρωτήθηκε ο Ιμάνουελ Καντ, θέτοντας ακριβώς το ερώτημα της αυτογνωσίας και της δυνατότητας της γνώσης.

Ο όρος «Διαφωτι σμός» σηματοδο τεί μια ιστορική περίοδο με επίκε ντρο τον 18ο αιώ να, αλλά συγχρό νως ένα πρόγραμμα θεωρίας και δρά σης που μας απασχολεί ακόμη και σή μερα. Μας εμπνέει αλλά ταυτόχρονα μας κάνει επιφυλακτικούς και καχύπο πτους. Ως κατάκτηση αλλά και ως δια δικασία, υποσχέθηκε ελευθερία, ισό τητα, αδελφότητα, ευτυχία, συνεχή πρόοδο και απεριόριστη γνώση. Θεω ρήθηκε...

Ο Ντ' Αλαμπέρ ισχυριζόταν ότι αν κάποιος μπορούσε να εισαγάγει μαθηματικούς στην Ισπανία, η επίδραση της καθαρής, ορθολογικής τους σκέψης θα διαδιδόταν μέχρι του σημείου να κλονίσει την Ιερά Εξέταση. Η (πολιτική) αφέλεια ενός τόσο σπουδαίου μαθηματικού και εμπνευστή της Εγκυκλοπαίδειας μαζί με τον Ντιντερό, προκαλεί απελπισία. Εκτός, βέβαια, αν η ιστορία αυτή είναι μία εκ των υστέρων κατασκευή, που συμβολίζει την πίστη των διαφωτιστών στον ορθολογισμό και στην ικανότητα των ανθρώπων να αλλάζουν τις πρακτικές τους αν κάτι τους πείθει ορθολογικά.

Οι αναφορές στον Διαφωτισμό αποτελούν ένα σύνολο από διαφορετικά πράγματα που θα άξιζε να μελετηθούν όχι ως προς το αν ανταποκρίνονται ή όχι στο «αληθινό» πνεύμα του Διαφωτισμού – άλλωστε, το ερώτημα «ένας ή πολλοί Διαφωτισμοί;» μένει εκκρεμές – αλλά ως αυτόνομο αντικείμενο που έχει τις δικές του λογικές χρήσης, λειτουργίας, μεταφοράς, συναρμολόγησης, δικτύωσης κτλ. Αφετηρία του κειμένου αυτού είναι ο Διαφωτισμός ως μετωνυμία υιοθέτησης μιας κριτικής στάσης στο παρόν.

Το να υπερασπίζεται κανείς την επιστήμη σήμερα – όχι απλώς τα επιτεύγματά της αλλά τον μεθοδολογικό πυρήνα της – δεν είναι ιδιαίτερα «της μόδας». Κινδυνεύει να χαρακτηριστεί ως στρατιώτης του περασμένου πολέμου. Απομεινάρι μιας άλλης εποχής. Οπαδός του Διαφωτισμού παραδείγματος χάριν: Φωταδιστής! Δεν είμαι ιστορικός της επιστήμης ή των ιδεών για να επιχειρήσω μια ερμηνεία αυτού του φαινομένου. Πώς δηλαδή συνέβη να αλλάξει τόσο πολύ και τόσο γρήγορα – κυρίως μέσα στα τελευταία πενήντα χρόνια – το αξιακό πρόσημο της επιστήμης.

Κατά την εποχή όπου εδραιωνόταν ο όρος «Διαφωτισμός» ο Καντ (1784) είχε αρνηθεί να συγκατανεύσει ότι διανύεται μια «διαφωτισμένη εποχή» («aufgeklärter Ζeitalter»). Απλώς, έγραφε, «ζούμε μέσα σε μιαν εποχή διαφωτισμού» («Ζeitalter der Αufklärung»). Κάθε φορά ζυγίζει περισσότερο η διαδικασία από τις επιπτώσεις της, οι οποίες με τη σειρά τους, βέβαια, επιτρέπουν την αναπαραγωγή – στις εκάστοτε νέες συνθήκες – της διαφωτιστικής πρακτικής (βλ. το βιβλίο μου: Νεοελληνικός Δια φωτισμός.

Αν ρωτήσει κανείς στην Ελλάδα τι είναι ο Διαφωτισμός και ο ορθός Λόγος, ή δεν θα πάρει απάντηση ή η απάντηση θα είναι ελλειμματική. Ο λόγος είναι ότι υπήρχαν και υπάρχουν αντιστάσεις ενάντια σε αυτούς που έχουν να κάνουν με την παράδοση ανορθολογισμού, η οποία τις υποστηρίζει. Σε αυτό συμβάλλουν η αρχαιολαγνεία και η εξιδανίκευση της αρχαιότητας, η βυζαντινολατρεία και η μισαλλοδοξία ενάντια στους ευρωπαίους χριστιανούς, ο ισοπεδωτικός λαϊκισμός, ...

Ο Ρeter Gay, ένας από τους πιο θερμούς σημερινούς υποστηρικτές του Διαφωτισμού, στο βιβλίο του «Το κόμμα της ανθρωπότητας» (Εκδόσεις Θύραθεν, σελ. 261) υποστηρίζει πως πουθενά αλλού δεν υπάρχει τέτοιο χάσμα μεταξύ λογίων και κοινού (στο κοινό συμπεριλαμβάνει όχι μόνο τους καταναλωτές εγχειριδίων για τον Διαφωτισμό αλλά και τους παραγωγούς τους) όσο στον τρόπο που γίνεται αντιληπτός ο αιώνας των Φώτων. Ο Διαφωτισμός σύμφωνα με αυτούς τους παραγωγούς-εκλαϊκευτές είναι ένοχος για όλα τα δεινά του σύγχρονου κόσμου.

Αυτή η ρητορική ερώτηση συνηχεί με την περιβόητη αναρώτηση του Φρόιντ το 1932 «Γιατί πόλεμος;». Είναι η απάντησή του σε επιστολή του Αϊνστάιν σχετικά με το τραγικό φαινόμενο του σφαγείου του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Σήμερα, στις αρχές του 21ου αιώνα, τίθεται το ζήτημα «Ο Διαφωτισμός μετά τον Φρόιντ και την ψυχανάλυση» ως εάν να μην είναι κατ’ αρχάς προφανές πως ο Φρόιντ και οι μαθητές του ήταν παιδιά του αιώνα των Φώτων. Και όμως κάποιο δίκιο εμπεριέχει αυτό το ερώτημα.

Το καλοκαίρι του 1816 πραγματοποιήθηκε στις όχθες της λίμνης της Γενεύης μία συνάντηση. Ήταν εκεί και δύο από τους μεγάλους της ρομαντικής ποίησης, ο Λόρδος Βύρων και ο φίλος του ο Ρercy Βysshe Shelley. Ήταν εκεί μαζί με τις ερωμένες τους και ποιόν άλλο νομίζετε; Τον γιατρό τους. Μελετούσαν και συζητούσαν για την ενοχλητική δουλειά του Έρασμου Δαρβίνου, του παππού του Κάρολου, για τα δυνατότητα δημιουργίας τεχνητής ζωής. Ο Λόρδος Βύρων πρότεινε, προκειμένου να ελαφρύνουν τη κουβέντα και να κριτικάρουν τον παππού Δαρβίνο με το δικό τους τρόπο, να γράψει καθένας μια ιστορία με φαντάσματα.

Ο στοχασμός του Διαφωτισμού σε ποιον βαθμό πα ραμένει ζωντα νός; Το ερώτημα της επικαιρότη τας του ρεύματος που αφυπνίστηκε μέσα από την «κρίση της ευρωπαϊκής συνείδησης», για να θυμηθούμε τη θε μελιώδη προσέγγιση του Ρaul Ηazard και ξεδιπλώθηκε από τα τέλη του 17ου αιώνα ως τον αρχόμενο 19ο τίθεται σε δύο επίπεδα: πρώτον, κατά πόσον τα διαφωτιστικά ιδεώδη της απελευθέ ρωσης του πνεύματος από τα δεσμά των προκαταλήψεων και της δεισιδαι ...