Η επιστήμη, η κοινωνία, οι πολίτες: Μια «παράδοξη» συνύπαρξη.

Εχουν δικαίωμα να συμμετέχουν στις αποφάσεις για την αντιμετώπισή τους;
Εχουν επαρκή ενημέρωση, γνώση καί κατανόηση για επιστημονικά ζητήματα που επηρεάζουν τη ζωή τους και το μέλλον των κοινωνιών;

Το πλοίο της γραμμής μπαίνει με την ανατολή του ήλιου στο λιμάνι της Βενετίας. Ολοι στο κατάστρωμα για να θαυμάσουμε την πανοραμική άποψη της πόλης. Απο τα μεγάφωνα η πλοιοκτήτρια εταιρία μας προσφέρει ένα αναπάντεχο δώρο, μιά σύντομη ξενάγηση, καθώς ετοιμάζεται να μας αποχαιρετίσει αλλά και να μας δελεάσει να την επιλέξουμε για νέα ταξίδια.
Η «ξεναγός» μας, κάνει μια σύντομη αναφορά στη μεγάλη επιδημία της πανώλης που έπληξε την Ευρώπη μεταξύ 1347 και 1350 και στοίχησε τη ζωή του μισού πληθυσμού της Βενετίας. Οι εκκλησίες αφιερωμένες στο «μαύρο θάνατο» δεσπόζουν στις ακτές της Αδριατικής.
Φτάνοντας στην πόλη, αξιοποιώ την ασύρματη σύνδεση που μου προσφέρει το ξενοδοχείο και αναζητώ περισσότερες πηγές και πληροφορίες. Η πανώλη (διαβάζω) ακολούθησε τους δρόμους του εμπορίου και ταξίδεψε από την Ασία προς τη Δύση και από τις νότιες χώρες προς τον Βορρά, φτάνοντας μέχρι τη Γροιλανδία. Στη Βενετία, η κυβέρνηση και η εκκλησία δεν κατόρθωσαν να δώσουν πειστικές εξηγήσεις για τις αιτίες της θανατηφόρου νόσου αλλά ούτε και να τη θέσουν υπό έλεγχο, χάνοντας την αξιοπιστία και την επιρροή τους στους πολίτες. Η άγνοια και οι αποτυχημένες προσπάθειες αντιμετώπισης της πανώλης από τις κοσμικούς και θρησκευτικούς ηγέτες, στρέφει τους πολίτες σε λογιών-λογιών κομπογιαννίτες και σε αυτοσχέδιες «θεραπείες»: άλλοι προσπαθούσαν καίγοντας αρωματικά φυτά να απολυμάνουν τον αέρα και άλλοι πίστευαν οτι οι ηχηρές καμπάνες των εκκλησιών αλλά και ο κρότος των κανονιών θα ξόρκιζαν το κακό. Η πανώλη δεν στοίχησε μόνο σε ανθρώπινες ζωές αλλά είχε σημαντικές επιπτώσεις στην οικονομία, την κοινωνία, τις αξίες, τις τέχνες και τον πολιτισμό: δημιουργήθηκε μια κουλτούρα φόβου και κυνισμού ανάμεσα στου πολίτες. Χάθηκαν παραδοσιακά επαγγέλματα και τέχνες. Σε αντιστάθμισμα αυτών, ευρύτερα στρώματα του πλυθυσμού μετακινήθηκαν στις πόλεις, αναζητώντας καλύτερη ζωή, ευημερία και κοινωνική άνοδο και μεγαλύτερη πολιτική επιρροή στη διακυβέρνηση της χώρας.

Στο νού μου έχω τη συζήτηση για την επιστροφή των μεγάλων επιδημιών καί την έμφαση που δίνουμε πλέον στο ρόλο των ενημερωμένων πολιτών για την αντιμετώπισή τους. Η πανώλη δεν περιλαμβάνεται σε αυτές αλλά η επέλασή της τον 14ο αιώνα σε πολλές χώρες του κόσμου και οι επιπτώσεις της στην ευρωπαική οικονομία και πολιτισμό όπως και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, έχουν κάποια αναλογία με τις σημερινές προκλήσεις του AIDS/HIV, της επιστροφής της ελονοσίας, της γρίππης των πτηνών, του SARS, της νέας επιδημίας της παχυσαρκίας αλλά και της κλιματικής αλλαγής, που αντιμετωπίζουμε σε παγκόσμια κλίμακα.

Σήμερα φαίνεται να είμαστε απέναντι σε ένα παράδοξο. Σύμφωνα με την επιστημονική κοινότητα, τους ερευνητές καί τις Δημόσιες Αρχές Υγείας, οι πολίτες είναι περισσότερο από κάθε άλλη εποχή ενημερωμένοι για επιστημονικά ζητήματα που έρχονται στο πολιτικό προσκήνιο κυρίως μέσα από τα ΜΜΕ αλλά και την ίδια την επιστημονική κοινότητα ή την Πολιτεία. Τα επιστημονικά ζητήματα θέτουν σε μεγάλο βαθμό την πολιτική ατζέντα πλεόν και εγείρουν θέματα δημοκρατικής διακυβέρνησης και συμμετοχής των πολιτών στις αποφάσεις: είτε ως ευκαιρίες για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής (νέα φάρμακα για χρόνιες ασθένειες, νέα τρόφιμα, μορφές ενέργειας φιλικές προς το περιβάλλον, νανοτεχνολογία...) είτε ως ηθικά διλήμματα, (γενετικά τροποποιημένα, κλωνοποίηση και ευθανασία...) είτε ως άμεσες απειλές (βιοτρομοκρατία, πυρηνική ενέργεια...) αφορούν όχι μόνο τους ειδικούς και τους πολιτικούς αλλά τον κάθε πολίτη. Η κυρίαρχη τάση σήμερα είναι να συζητούμε τη σχέση επιστήμης και κοινωνίας και μέσα απο το πρίσμα του ενήμερου και επιστημονικά καταρτισμένου πολίτη. Συχνά λέγεται οτι το έλλειμα της γνώσης και κατανόησης των επιστημονικών θεμάτων από τους πολίτες είναι ακόμα σημαντικό (παρά την καλύτερη ενημέρωση τους και το ζωηρό ενδιαφέρον τους σε σχέση με το παρελθόν) και άρα θα πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί στην συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων. Υποστηρίζω τη θέση οτι οι πολίτες πρέπει να συμμετέχουν με επαρκή γνώση και κατανόηση στη δημόσια συζήτηση για τα επιστημονικά θέματα και να μετέχουν στη διαδικασία λήψης αποφάσεων που αφορούν την ποιότητα της ζωής τους, τα κοινωνικά ή ηθικά διλήμματα που συνδέονται με τη δημιουργία ευμάρειας και πλούτου.

Απο την άλλη μεριά, οι ίδιοι οι πολίτες στέκονται με σκεπτικισμό ή χάνουν την εμπιστοσύνη τους προς τις αρμόδιες αρχές και την επιστημονική κοινότητα για τον τρόπο που αντιμετωπίζουν τις πολιτικές, ηθικές διαστάσεις των επιστημονικών ζητημάτων ή όταν αποτυγχάνουν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά απειλητικές ασθένειες. Κινδυνεύουν τότε να υιοθετήσουν αστήρικτες απόψεις και να γίνουν ευάλωτοι σε νέου τύπου κομπογιαννίτες που διαχέουν τις απόψεις τους κυρίως μέσα από το διαδίκτυο. Ζώντας σε περιόδους ανησυχίας και κρίσης είναι σημαντικό να διαφυλάξουμε τη γνώση και την ελεύθερη διακίνηση της στο δίκτυο, να ενθαρρύνουμε τη συμμετοχή των πολιτών σε όσα καθορίζουν το κοινό μας μέλλον, διαμορφώνοντας παράλληλα φίλτρα αξιολόγησης της πληθώρας των πηγών και των πληροφορίων.

Print posted @ Παρασκευή, 3 Αυγούστου 2007 10:06 πμ

# re: Η επιστήμη, η κοινωνία, οι πολίτες: Μια «παράδοξη» συνύπαρξη.

ΑΛΙΚΗ ΣΤΕΦΑΝΟΥ

3/8/2007 7:32 μμ

Δείτε αυτό το ρεπορτάζ:
http://www.press-bank.gr/articles/viewnews.aspx?lc=greek&newsid=2BF383AE-A437-4C48-84D0-AE3A625E80DF
είναι απόλυτα σχετικό με το άρθρο σας
Αλίκη Στεφάνου
Δημοσιογράφος

Γιώργος Φρίγκας

4/8/2007 10:15 πμ

Όσο και αν έχουν εξελιχθεί οι κοινωνίες μας, ο φόβος απέναντι στην "αρρώστια" και το άγνωστο μέλλον παραμένει αναλλοίωτος. Το περίεργο είναι ότι ίδια παραμένει συνολικά η στάση μας απέναντι στα φαινόμενα και η αντίδραση των δημόσιων φορέων. Ο ενημερωμένος -ορθολογιστής- πολίτης δεν αποδεικνύεται λιγότερο φοβισμένος απέναντι στον κίνδυνο, το άγνωστο, το διαφορετικό από τον αντίστοιχο αναλφάβητο και θρησκόληπτο του 1347. Το ένστικτο της επιβίωσης είναι πολύ πιο ισχυρό από τις ορθολογικές αντιδράσεις και την επιστημονική γνώση, ακόμα και όταν μας οδηγεί σε σπασμωδικές και ακραίες κινήσεις.

Κωνσταντίνος Ιωαννίδης

10/8/2007 3:33 μμ

Η ανθρώπινη φύση ίσως να μην πρόλαβε να αλλάξει δραματικά από το 1347 έως σήμερα, όμως οι δυνατότητες ενημέρωσης και επικοινωνίας έχουν εξελιχθεί εντυπωσιακά.

Οι σημερινοί «νέου τύπου κομπογιαννίτες» μπορεί να είναι από απλοί ιδιώτες με τυχοδιωκτική νοοτροπία και ιδιοτελή κίνητρα, μέχρι ισχυρές κυβερνήσεις που προσπαθούν να υποβαθμίσουν με παγκόσμια προπαγάνδα τους περιβαλλοντικούς κινδύνους των πρακτικών τους. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, άλλη λύση από την ενημέρωση δεν υπάρχει. Είναι όμως προαπαιτούμενο να υπάρχει παράλληλα μια ευρύτερη ανάπτυξη της Παιδείας των πολιτών, αρχής γενομένης με τη νέα γενιά που θα είναι και αυτή που θα τεθεί μελλοντικά αντιμέτωπη με τα περιβαλλοντικά ζητήματα. Πέρα από την απλή, ανέξοδη πληροφόρηση που ολοκληρώνεται σε συνοπτικές αναγνώσεις ειδήσεων (αμφίβολης προέλευσης), είναι απαραίτητη μια πιο ενεργή μορφή ενημέρωσης που θα καταλήγει σε συμμετοχή, δράση και εν τέλει σε έλεγχο των αρμόδιων οργάνων και οργανισμών. Αυτή η διαδικασία φαίνεται να αποτελεί τον μόνο τρόπο για να αποκτήσουμε εμπιστοσύνη στις αρμόδιες αρχές. Με την ενεργή συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων γινόμαστε παράλληλα και συνυπεύθυνοι. Εκλείπει με αυτό τον τρόπο η συνήθης πρακτική να ρίχνουμε σε κάποιον άλλον την ευθύνη και να κρατάμε για τον εαυτό μας την (βολική) παθητική στάση.

Το να ενημερωνόμαστε για τους υγειονομικούς και περιβαλλοντικούς κινδύνους είναι απλώς το απαραίτητο ενδιάμεσο στάδιο από τη δεισιδαιμονική άγνοια του παρελθόντος στην ελπιδοφόρα κοινή δράση για τα προβλήματα που αφορούν εμάς και το (όχι και τόσο μακρινό) μέλλον μας.

Δημήτρης Αγγλος

16/8/2007 4:28 μμ

Νέες ασθένειες, περιβαλλοντικοί κίνδυνοι, επιστημονικές ανακαλύψεις και προκλήσεις για την ποιότητα και την ασφάλεια της ζωής: Οι πολίτες ενδιαφέρονται να μάθουν και αφυπνίζονται:
1. Εχουν δικαίωμα να συμμετέχουν στις αποφάσεις για την αντιμετώπισή τους;
2. Εχουν επαρκή ενημέρωση, γνώση καί κατανόηση για επιστημονικά ζητήματα που επηρεάζουν τη ζωή τους και το μέλλον των κοινωνιών;

Θα ήθελα να σταθώ στα δυο παραπάνω ερωτήματα.

Πολλές φορές έχει εκδηλωθεί ισχυρότατη θέληση πολιτών να συμμετάσχουν σε αποφάσεις και δράσεις σχετικά με την τύχη του τόπου τους ή του πλανήτη, π.χ. ρυπογόνα εργοστάσια, πυρηνικά όπλα κ.α. που έχει οδηγήσει σε δυναμικές ενέργειες προς τη σωστή κατεύθυνση, ακόμη κι’ όταν η ενημέρωση είναι –εσκεμμένα; - ανεπαρκής. Το δικαίωμα στην υπεράσπιση της ποιότητας και ασφάλειας της ζωής είναι αναφαίρετο.

Πέραν όμως κάποιων προφανών περιπτώσεων, στις οποίες οι ίδιοι οι πολίτες έχουν αναλάβει δράση, η συμμετοχή εν γένει στις αποφάσεις για την αντιμετώπιση κινδύνων, ενέχει και η ίδια κινδύνους. Είναι σα να ζητάμε από ένα κατασκευαστικό συνεργείο να αποφασίσει για το πώς θα χτιστεί μια γέφυρα αγνοώντας τη γνώμη των μηχανικών. Και ενώ στην περίπτωση της γέφυρας είναι φανερό και αυτονόητο ότι ο μηχανικός θα αναλάβει την ευθύνη, στην περίπτωση των σύγχρονων προκλήσεων, στις οποίες αναφέρεται το άρθρο - ασθένειες, κλίμα, μεταλλαγμένα - είναι γεγονός ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο προφανή. Βλέπουμε ότι ακόμη και οι ειδικοί επιστήμονες έχουν απόψεις που συχνά διίστανται ή δεν έχουν ξεκάθαρη επιστημονική εικόνα για να προτείνουν λύσεις. Πώς λοιπόν είναι δυνατόν ακόμη και ο ενημερωμένος πολίτης να πάρει αποφάσεις σε μια τέτοια περίπτωση;

Εδώ είναι, που ο ρόλος μιάς υπεύθυνης πολιτείας είναι άκρως σημαντικός ώστε η ποιότητα ζωής και η ασφάλεια του πολίτη να προστατεύονται ουσιαστικά. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο αν οι αρμόδιοι φορείς ευαισθητοποιηθούν πάνω στη βάση ενός μακροπρόθεσμου προγραμματισμού κινητοποιώντας το απαραίτητο επιστημονικό δυναμικό της χώρας/της Ευρώπης/του πλανήτη για να εργαστεί στην κατανόηση μεγάλων προβλημάτων και να προετοιμάσει τη διαχείριση πιθανών κρίσεων. Παράλληλα η σωστή ενημέρωση/εκπαίδευση των πολιτών και η γνώση και κατανόηση της επιστημονικής διάστασης τέτοιων προβλημάτων είναι σημαντική όχι τόσο για τη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων όπως μας τίθεται στο πρώτο ερώτημα αλλά κυρίως για την αποκατάσταση εμπιστοσύνης και συνεργασίας μεταξύ αρμόδιων φορέων και πολίτη όπως τονίζει και ο Κ. Ιωαννίδης στο σχόλιο #3.

Δημήτρης Ποταμιάνος

17/8/2007 12:03 πμ

Εντατικότερη και εκτατικότερη ενημέρωση των πολιτών, ασφαλώς ναι. Η επιστημονική γνώση προφανώς προσθέτει υπεραξία στο πολιτιστικό μας κεφάλαιο και τίθεται έτσι ζήτημα προσφυούς «εκμετάλλευσής» της. Αποτελεσματικά φίλτρα χρειάζονται οπωσδήποτε επίσης. Πολλά τα πρόσφατα δείγματα διάχυσης επιστημονικοφανών πληροφοριών (βλ. «καμπάνια» για τη σαφώς ανεπιβεβαίωτη θέση πως το ετεροφυλοφιλικό σεξ δε μπορεί να «ενοχοποιηθεί» για τη μετάδοση του ιού του Aids). Αλλά το μεγαλύτερο στοίχημα της πληροφορικής έκρηξης των ημερών μας ίσως να είναι, όχι πια μόνο η μεταβίβαση της επιστημονικής γνώσης προς τους πολλούς, αλλά και η άντληση γνώσης από τις κοινές πρακτικές των πολλών, καθώς και από τις σκόρπιες «μύχιες» ιδιωτικές αντιλήψεις τους.

Δημήτρης Ποταμιάνος

# Η επιστήμη, η κοινωνία, οι πολίτες: Μια «παράδοξη» συνύπαρξη.

Δ.Σέρβης

26/8/2007 9:36 πμ

Δεν θα συμφωνήσω ότι οι πολίτες έχουν πρόσβαση στην επιστημονική γνώση! Μόνο αποσπασματική και ''φιλτραρισμένη''. Από την άλλη πλευρά, η επιστημονική γνώση δεν ενσωματώνεται τακτικά στα εκπαιδευτικά συστήματα, για θέματα πρακτικά ζωής. Ετσι προσφέρονται μόνο παλαιές γνώσεις ''πολιτικά ορθές'' για το εκάστοτε΄πολιτικό και κοινωνικό status quo. Ενα καλό παράδειγμα, αποτελεί σήμερα η ενημέρωση του πολίτη και οι πρακτική σημασία μιας νέας τεχνολογίας, της βιοτεχνολογίας.