Όταν κοιτάμε το πρόβλημα από «τα πάνω».

Πολιτικές βοήθειας και “unfair trade”. Από διάσκεψη σε διάσκεψη κορυφής...

Στο προσκήνιο επανήλθε το πρόβλημα της φτώχειας και της πείνας. Αφορμή, η διεθνής κούρσα των τιμών των τροφίμων, που πλήττει πλέον φτωχές και ανεπτυγμένες χώρες. Η Σύνοδος Κορυφής που διοργάνωσε ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ στη Ρώμη (3-5 Ιουνίου), για να αντιμετωπίσει την κρίση, απέτυχε να καταλήξει σε «μια νέα παγκόσμια στρατηγική για την αντιμετώπιση της πείνας» και τη «διασφάλιση τροφής για όλους, σήμερα και αύριο».

Η σημερινή επισιτιστική κρίση δεν είναι συγκυριακή. Είναι αποτέλεσμα μιας σειράς επιλογών. Το πρόβλημα της φτώχειας, η διεθνής κοινότητα το έχει αντιμετωπίσει σε μεγάλο βαθμό με πνεύμα περισσότερο φιλανθρωπίας, μέσα από  προγράμματα και καμπάνιες  βοήθειας και σε μικρότερο βαθμό ως ένα θέμα αναδιαπραγμάτευσης των κανόνων του διεθνούς εμπορίου, αναμόρφωσης της γεωργικής πολιτικής αλλά και επενδύσεων στην εκπαίδευση και την τεχνολογία. Η προσέγγιση, της βοήθειας είναι τελικά η πιο ανώδυνη οδός για τον ανεπτυγμένο κόσμο, για όλους μας. Δεν αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού.

Μια νέα παγκόσμια συμφωνία για την αγροτική πολιτική διατυπώνεται περισσότερο ως ευχή παρά ως δέσμευση με συγκεκριμένα έκτακτα μέτρα για το σήμερα, αλλά και νέα αντίληψη για τη μελλοντική βιώσιμη διαχείριση των κοινών πόρων.

Όταν δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε για τις παραμέτρους ενός προβλήματος, όταν δεν μπορούμε να εξισορροπήσουμε αντικρουόμενα συμφέροντα, πως θα λάβουμε κοινές αποφάσεις;

Οι κύριες αντιπαραθέσεις:

1. Χρειάζεται να αυξηθεί η παγκόσμια γεωργική παραγωγή με επενδύσεις στην έρευνα για νέους γενετικά τροποποιημένους σπόρους, λιπάσματα, αρδευτικά έργα και τη χρήση υψηλής τεχνολογίας ή η γεωργική παραγωγή είναι επαρκής αλλά δεν γίνεται ορθή διαχείριση της;

2. Για τις υψηλές τιμές στα τρόφιμα ευθύνονται οι περιορισμοί στις εξαγωγές (χώρες όπως η Ινδία, το Βιετνάμ, η Καμπότζη υποσχέθηκαν να επιτρέψουν ξανά τις εξαγωγές ρυζιού) σε συνδυασμό με τις  αγροτικές επιδοτήσεις και τα εμπορικά εμπάργκο; Ή είναι υπεύθυνοι οι κερδοσκόποι των χρηματηστηριακών αγορών τροφίμων οι οποίοι μεθοδεύουν τις υψηλές τιμές;

Ούτε ο αναπτυσσόμενος κόσμος έχει κοινά συμφέροντα: άλλες χώρες εισάγουν και άλλες εξάγουν αγροτικά προιόντα.

3. Τα βιοκαύσιμα αποτελούν λύση ή πρόβλημα; Πρέπει να διακρίνουμε ανάμεσα στα βιοκαύσιμα από αιθανόλη και ζαχαροκάλαμο;

Είμαστε στην αρχή μιας νέας «πράσινης επανάστασης» στην αγροτική πολιτική όπως προαναγγέλει ο Μπαν Κιν Μουν ή στάσιμοι σε παλιές πολιτικές, επαναλαμβάνοντας για άλλη μια φορά τους Στόχους Ανάπτυξης της Χιλιετίας; Είναι ρεαλιστικός ο στόχος να μειωθεί στο μισό η ακραία φτώχεια (άνθρωποι που «ζουν» με λιγότερο από 1 δολλάριο την ημέρα) μέχρι το 2015; Ισχνά αποτελέσματα μέσα σε οκτώ χρόνια. Νησίδες εύθραυστης ανάκαμψης σε ορισμένες χώρες αλλά και πισωγυρίσματα στην υπο-Σαχάρια Αφρική.

Σήμερα, δύο δισεκατομμύρια ανθρώποι σε όλο τον κόσμο και εκατό εκατομμύρια κάτοικοι φτωχών χωρών κινδυνεύουν να ενταχθούν στις τάξεις των πεινασμένων και εξαθλιωμένων του πλανήτη.

Εντονη είναι η κριτική για τα χρήματα που ξοδεύονται σε προγράμματα βοήθειας, που αν και  προσφέρουν μια ανακούφιση, τελικά δεν είναι αποτελεσματικά. Η διαγραφή μέρους των χρεών των αναπτυσσόμενων χωρών, η ανθρωπιστική υποστήριξη, οι δωρεές, είναι σημαντικές αλλά δεν δίνουν από μόνες τους βιώσιμες λύσεις εξόδου από την φτώχεια. Γίνονται μέρος του προβλήματος, δεν  ενθαρρύνουν την ανάπτυξη, δεν ενδυναμώνουν ανθρώπους και κοινότητες να αποκτήσουν τα μέσα, τους πόρους για μια ενεργό συμμετοχή στη οικονομική ζωή.

Τί χρειάζεται λοιπόν να γίνει;

Οταν κοιτάμε το πρόβλημα «από τα κάτω».

Ασύρματα δίκτυα,  εκπαίδευση και εμπόριο: Κοινωνίες που βρίσκουν τις δικές τους λύσεις...

‘Ενα άρθρο των New York Times που δημοσιεύτηκε στις 13 Απριλίου 2008, τράβηξε την προσοχή μου:  “Can the Cell Phone Help End Global Poverty?” http://www.nytimes.com/2008/04/13/magazine/13anthropology-t.html?_r=1&oref=slogin

Μπορεί το κινητό τηλέφωνο να βοηθήσει να δώσουμε τέλος στην παγκόσμια φτώχεια;  Προκλητικό και ενδιαφέρον ερώτημα.

Τι είδους λύσεις μπορεί να περιμένει κανείς  σε ένα τόσο σύνθετο πρόβλημα, από τα κινητά τηλέφωνα όταν επί χρόνια κυβερνήσεις, διεθνείς οικονομικοί οργανισμοί, ηγέτες πολυεθνικών επιχειρήσεων, εμπειρογνώμονες και επιστήμονες, ανθρωπιστικές οργανώσεις  δεν μπορούν να συμφωνήσουν σε τολμηρές πολιτικές και μέτρα με πραγματικό αποτέλεσμα και αντίκτυπο;

Στο εκ πρώτης όψης παράδοξο αυτό ερώτημα, υπάρχουν μερικές ενδιαφέρουσες απαντήσεις που δίνει στο άρθρο της η Sara Corbett των NYT.

Όλο και περισσότεροι οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι η εξάπλωση των κινητών τηλεφώνων στις αναπτυσσόμενες χώρες μπορεί να βοηθήσει τους πολίτες τους να πετύχουν ένα καλύτερο βιωτικό επίπεδο και να αναμορφώσουν την οικονομία τους

Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση Τηλεπικοινωνιών, το 2006, το 68% των συνδρομητών της κινητής τηλεφωνίας προέρχονταν από χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου. Η πρόσβαση όλο και περισσότερων φτωχών ανθρώπων στην ασύρματη επικοινωνία –που είναι εύχρηστη και δεν απαιτεί ειδικές γνώσεις- τους εξασφαλίζει την αναγκαία πληροφόρηση για τις τιμές των προιόντων τους, τους επιτρέπει να φτιάξουν καλύτερα κανάλια διανομής στις τοπικές αγορές, να αναζητούν νέους αγοραστές. Δημιουργούν μόνοι τους νέες πηγές εισοδημάτων, ενημερώνονται που ανοίγουν νέες δουλειές. Η απόκτηση κινητού τηλεφώνου έχει βοηθήσει ολόκληρα χωριά και κοινότητες να αναπτύξουν ευφάνταστες και επιτυχημένες  επιχειρηματικές δραστηριότητες, να αυξήσουν την παραγωγικότητα τους και το ΑΕΠ της χώρας τους.

Η Grameeen Bank( http://www.grameen-info.org/), η τράπεζα των φτωχών, με ιδρυτή τον Νομπελίστα Muhammad Yunus, έφερε την καινοτομία της μικροπιστωτικής, που σήμερα είναι ένα από τα πιο ενδιάφέροντα και καινοτόμα «κινήματα» στο χώρο της χρηματοπιστωτικής (microfinance movement). Η Grameen Bank, εμπιστεύτηκε ως φερέγγυους δανειολήπτες τις φτωχές γυναίκες του Bangladesh και τους πρόσφερε μικρο-δάνεια για να αναπτύξουν μια νέα επιχειρηματική δραστηριότητα βασισμένη στην απόκτηση κινητών τηλεφώνων. Από το 1996 έως σήμερα περισσότερες απο 250.000 “phone–ladies” κερδίζουν το ψωμί τους δίνοντας τη δυνατότητα σε συγχωριανούς τους να λαμβάνουν ή να κάνουν τηλεφωνήματα έναντι πολύ χαμηλού αντίτιμου. Τα “village-phones” είναι τόσο πετυχημένα που έχουν εξαπλωθεί στην Ουγκάντα, την Ρουάντα, το Καμερούν και την Ινδονησία. Σε κάθε χώρα, μπορεί να δεί κανείς νέες εφαρμογές, νέες χρήσεις, με βάση τις τοπικές ανάγκες. Οι νέοι εμπειρογνώμονες είναι οι ίδιοι οι χρήστες, από τους οποίους μαθαίνουν οι εταιρίες κινητής τηλεφωνίας.  Έτσι κινείται μια ολόκληρη τοπική οικονομία που  αξιοποιεί τους τοπικούς πόρους, την ανθρώπινη ευφυία και δημιουργικότητα.

Πάνω σε αυτή την πλατφόρμα αναπτύσσονται πλέον καινοτομικά τραπεζικά προιόντα προσαρμοσμένα πλήρως στο κινητό τηλέφωνο (mobile banking) και είναι ιδιαίτερα δημοφιλή στις αναπτυσσόμενες χώρες.

Παράλληλα, μη-κυβερνητικες οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στον Τρίτο Κόσμο με την υποστήριξη εταιριών κινητής τηλεφωνίας γίνοναι πιο αποτελεσματικές  στο έργο τους. Παρέχουν άμεση ενημέρωση στους κατοίκους για το HIV/AIDS, τη χολέρα ή άλλα λοιμώδη νοσήματα. Ιατρικές ομάδες στη Νότιο Αφρική παρακολουθούν την τήρηση της θεραπευτικής αγωγής που δίνουν στους πάσχοντες και τους προσφέρουν καλύτερες υπηρεσίες υγείας.  Συντονίζουν με instant messaging την ανθρωπιστική βοήθεια όπου ξεσπούν κρίσεις.

Η συνεργασία του United Nations Foundation με το Vodafone Group Foundation Technology μας δίνει μερικά χειροπιαστά παραδείγματα για το πως η ασύρματη τεχνολογία  βοηθά το έργο των μη κυβερνητικών οργανώσεων. Διαβάστε “Mobilizing for Change. Wireless Technology for Social Change: Trends in Mobile Use by NGOs” εδώ:   http://www.unfoundation.org/files/pdf/2008/vodafone/MobilizingSocialChange_full.pdf

Ο Νιλ Τούροκ, καθηγητής Φυσικομαθηματικών στο Cambridge, κορυφαίος κοσμολόγος, σε πρόσφατη συνένετευξη του στο περιοδικό «Κ» (8 Ιουνίου 2008) μιλά για το μέλλον της Αφρικής: «Πιστεύω οτι, αν πρόκειται να σωθεί η Αφρική, αυτό θα γίνει μόνο από τους Αφρικανούς, και μάλιστα από νέους που θα αποκτήσουν ανώτερη εκπαίδευση. Αυτό εξηγεί εν μέρει γιατί η οικονομική στήριξη του ανεπτυγμένου κόσμου στην Αφρική δεν έχει μακροπρόθεσμα αποτελέσματα: επειδή δεν στοχεύει να ενισχύσει την πανεπιστημιακή εκπαίδευση, ώστε η Αφρική να αποκτήσει τεχνογνωσία».

Πού καταλήγουμε

Η νέα κουλτούρα της συνεργασίας, του μοιράσματος των ιδεών, της γνώσης, της συν-δημιουργίας και της καινοτομίας, της ενδυνάμωσης της φωνής όλο και περισσότερων συνδεδεμένων ανθρώπων, μέσα από τις τεχνολογίες κοινωνικής δικτύωσης –από τα πιο ακριβά laptops και το i-phone μέχρι τα χαμηλού κόστους laps (one laptop per child project), τα κινητά τηλέφωνα ή το mobile internet– προκαλεί ανατροπές στον τρόπο που σκεφτόμαστε και δρούμε.

Το ζήτημα της παγκόσμιας φτώχειας θα το διαχειρίζονται πιο αποτελεσματικά πλέον οι αναπτυσσόμενες χώρες, όταν παράλληλα με το σημερινό μοντέλο της βοήθειας, επαναδιαπραγματευτούν τους όρους που συμμετέχουν στο παγκόσμιο εμπόριο και κυρίως αξιοποιήσουν τις νέες δυνατότητες για δικτύωση, νέες συμμαχίες, επενδύσεις στην εκπαίδευση και τη γνώση, όταν ανοίξουν τις αγορές προιόντων και αγαθών και εμπιστευούν τον εαυτό τους . Οι ίδιες έχουν ήδη σαφή δείγματα των νέων δυνατοτήτων που τους ανοίγονται.